DEVLET BABA'DAN VERGİ MEMURUNA: TÜRKİYE'DE KARMA EKONOMİDEN LİBERAL EKONOMİYE GEÇİŞİN KARA MİZAHI

Fabrikası, madeni, bankası, şekeri, demiri, kömürü olurdu. 

Kısacası baba çalışır, üretir; çocuklar da nasibini alırdı. 

En azından 1980 öncesi benim hafızamda devletin ekonomik hikâyesi böyleydi. 

Sonra bir gün baba, “Bu kadar malı mülkü niye sırtımda taşıyorum?” diye düşünmeye başladı. İşte hikâyenin asıl ironisi de burada başladı.

Devlet Baba’nın Fabrikaları Varken Neden Cebimize İhtiyacı Vardı? 🏭

❓ Mirasyedi Benzetmesi Biraz Ağır mı? 🤔

Belki ağır kaçar ama insan ister istemez şöyle düşünüyor: 

Bir mirasyediyi hayal edin; babadan kalan evi, arsayı, dükkânı, tarlayı teker teker satıyor. 

Gün geliyor elinde yalnızca evin anahtarı kalıyor. 

Ama hayat devam ediyor; elektrik faturası, mutfak masrafı, kredi kartı derken çözüm olarak çocukların cebine bakmak kalıyor: “Evladım, sende biraz para var mı?” İşte devlet ile vatandaş arasındaki ekonomik ilişkiyi biraz böyle görüyorum. 

Devletin ekonomik rolden çekilmesi ve kamu işletmelerinin özelleştirilmesi verimlilik, rekabet ve bütçe yükünü azaltma hedeflerine dayansa da, vatandaş açısından başka bir durum ortaya çıkıyor: 

Devlet üretimden çekildikçe, vatandaş devletin gelir kapısının daha büyük bir parçası haline geliyor.

❓ Devlet Fabrikayı Satınca Vergi Neden Artıyor? 💸

Mesele burada biraz daha karmaşık. 

Devletin gelirleri yalnızca fabrikalardan ya da madenlerden gelmez; vergiler her devletin temel gelir kaynaklarından biridir. 

Türkiye’de ise vatandaşın günlük hayatında vergi yükünün görünür olmasında özellikle KDV ve ÖTV öne çıkar. KDV Kanunu 1984’te kabul edilip 1985’te uygulanmaya başlandı. ÖTV ise çok daha sonra, 1 Ağustos 2002’de yürürlüğe girerek vatandaşın vergi hikâyesinde yeni bir sayfa açtı. 

Telefon, elektrik, internet… Hepsi vergi. Devletle vatandaş arasındaki ilişki bazen öyle bir noktaya geliyor ki insan kendi kendine soruyor: “Ben devlete mi çalışıyorum, yoksa devlet bana mı hizmet ediyor?” 

❓ “Devlet Baba” Neden Artık Çocuğunun Lokmasına Bakıyor? 🍞

Asıl sorguladığım nokta burası. 

Devletin ekonomide üretici olarak yer alması başlı başına kutsal bir değer değil. 

Her devlet fabrikasının verimli olacağına dair bir kural da yok. 

Zarar eden, siyasi amaçlarla kullanılan, teknolojisini yenileyemeyen kamu işletmeleri elbette eleştirilmeli. 

Çünkü devletin elindeki fabrika gidiyor, maden gidiyor, kamu işletmesi gidiyor, bazı kamu hizmetleri piyasalaşıyor. 

Devletin ekonomideki doğrudan ağırlığı azalıyor ama harcamaları ortadan kalkmıyor. 

Emekli maaşı, sağlık, eğitim, savunma, altyapı, memur maaşı, sosyal yardım, faiz, bütçe açığı hâlâ var. 

Devlet hâlâ devasa bir organizasyon. 

Peki para nereden gelecek? Vatandaştan. 

İşte benim “Devlet Baba’nın çocuğunun lokmasına göz dikmesi” dediğim hikâye tam da burada başlıyor.

❓ Peki Özal’dan Erdoğan’a Ne Değişti? 🏦➡️💰

Burada meseleyi biraz ayırmak lazım. 

Özal döneminde başlayan neoliberal dönüşüm, ondan sonra da sürdü. 

Özelleştirme politikaları sadece tek bir hükümetin birkaç yıllık uygulaması değildi; hukuki ve kurumsal altyapısı zamanla gelişti. 

Bu sürecin önemli dönüm noktalarından biri de 1994’te çıkarılan 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanun oldu. 

Siyasi açıdan bakıldığında ise şu soruyu sormak mümkün: “1980’lerde başlayan devletin ekonomiden çekilme süreci, sonraki iktidarlar döneminde daha da ileri taşındı mı?” Bu sorunun cevabı, hangi varlık, hangi dönem ve hangi özelleştirme üzerine konuştuğumuza göre değişir. Benim derdim ise muhasebe çıkarmaktan çok, bu modelin vatandaş üzerindeki etkisini sorgulamak.

Devlet Baba Malını Mülkünü Satıp Sonra Çocuğundan Haraç Gibi Vergi İsterse Ne Olur? 😏

Liberal Ekonomiye Geçtik de Vatandaş Neden Hâlâ Devletin Kapısında? 🚪

Asıl çelişki şu: 

Liberal ekonomi denince genelde devletin ekonomik hayattaki ağırlığının azalması, piyasanın ve özel sektörün öne çıkması akla geliyor. 

Ama vatandaş açısından devlet tamamen ortadan kaybolmuyor; tam tersine, başka yerden devreye giriyor. 

Yani devlet baba evden çıkmış olabilir ama anahtar hâlâ onda ve bazen kapıyı çalmadan içeri giriyor gibi hissediliyor. 

Ben “eski sistem kusursuzdu” demiyorum; her fabrika altın yumurtlamıyordu.

Ama “devlet üretmesin, özel sektör üretsin” dediğimizde, bunun doğal sonucu olarak devletin gelir modelini de tartışmak gerekiyor. 

Çünkü devlet üretimden çekilip harcamaya devam ediyorsa, aradaki farkı çoğunlukla vatandaşın cebinden kapatıyor. 

Dolayısıyla mesele yalnızca “Devlet ne kadar özelleştirdi?” sorusundan ibaret değil.

Eskiden devletin fabrikası vardı, bugün ise vatandaşın vergisi var. 

Eskiden “Ben üreteceğim.” diyen devlet, şimdi “Sen üret, ben vergisini alayım.” diyor. 

Evlat nankör!” diyorsun.
Nankör müyüz gerçekten?
Dedemin evinden bir avuç paslı çivi kaldı elimizde.
Sen onu da gösterip:
— Bak, hâlâ sizin! diyorsun.
Doğru baba...
Çiviler bizim.
Ama çakacak duvarı sen çoktan sattın.

Bir gün mutfakta ekmek küçüldü.
Baba dedi:
— Tasarruf edeceksiniz.
Çorba inceldi.
Peynir dilimi şeffaflaştı.
Çocuğun harçlığı takvim yaprağı kadar hafifledi.
Sonra sen kapıda belirdin:
— Evlat, biraz da vergi lazım.
Dedik:
— Baba, zaten sofrada senin payın var.
Dedin ki:
— O başka.
 
Baba, sen dedenin mirasını “verimsiz” diye sattın.
Sonra bizim cebimizi “kaynak” diye keşfettin.
Ne tuhaf kelimeler bunlar!
Miras gidince reform, cep boşalınca fedakârlık...

Sen satarken özelleştirme,
Biz sorunca nankörlük...
Sen harcarken yatırım,
Biz isteyince israf...
Meğer aynı kelimenin babaya başka, evlada başka yüzü varmış.

Bir gün sordum:
— Baba, dedemden ne kaldı bize?
Sen uzun uzun düşündün.
Sonra masanın çekmecesini açtın.
İçinden bir makbuz çıkardın.
— Bak, bunun bedelini aldık.

Dedim:
— Baba, ben bedelini değil, mirası soruyorum.
Sustum.
Sen de sustun.
Çünkü bazı sessizliklerin makbuzu olmaz.


Şimdi evin önünde bir tabela asılı:
Kalan son varlıklar da satılıktır.
Altında küçük harflerle: “Acele eden kazanır.”
Kim kazanıyor baba?
Sen mi?
Biz mi?
Yoksa dedemin mezarında sessizce dönen eski değirmen taşı mı?

Baba, sen bize hep “Devlet büyük bir ailedir,” dedin.
İyi.
Ama ailede büyük olan her şeyi satıp küçüğün cebine el atarsa, küçük de bir gün sorar:
— Baba, sen büyüdükçe neden bizim lokma küçülüyor?

Sen yine kızarsın:
— Evlat, devletin masrafı var!
Haklısın baba.
Devletin masrafı var.
Ama insanın da bir hayatı var.

Dedemin sandığını boşalttın.
Şimdi sandığın dibinde üç beş kuruşluk bir gölge kaldı.
Onu da satma baba.
Bari gölgemiz kalsın.
Çünkü insan evini kaybedince sokakta kalır;
Ama geçmişini de kaybederse nereye ait olduğunu bilemez.

Şimdi sofraya oturuyoruz.
Ortada bir tabak.
Tabakta üç lokma.
Baba iki lokmayı alıyor.
Sonra dönüp diyor:
— Evlat, şu kalanını da paylaşalım.
Paylaşıyoruz.
Sen lokmayı alıyorsun.
Biz kırıntıyı.
Sonra sen yine kızıyorsun:
— Niye şikâyet ediyorsunuz?
Gülüyorum baba.
Çünkü insanın kendi ekmeğinin kırıntısına itiraz etmesi bile nankörlük sayılıyorsa, artık mesele ekmek değildir.
Mesele, kimin sofrayı kurduğu, kimin sofrayı sattığı ve hesabı kimin ödediğidir.

Baba, dededen kalan malları haraç mezat satmış olabilirsin.
Ama evladın sana “Neden sattın?” diye sorunca kızma.
Çünkü o soru senin cebine değil, dedemin boş sandığına soruluyor.

Ve bil ki:
Biz senden satılmayan bir fabrika istemiyoruz.
Bir maden istemiyoruz.
Bir tarla istemiyoruz.
Sadece şunu soruyoruz:
Baba, madem mirası sattın, neden hâlâ mirasın hesabını bize kesiyorsun?”

İşte buna cevap ver.
Ama kızma.
Çünkü evlat bazen babasına hesap sormaz; babasının sattığı evin duvarlarına bakıp kendi çocuklarına mahcup olmamak için konuşur.

Ve sen,“Sus evlat!” dedikçe, bizim sesimiz daha da büyür.
Çünkü bazı yakınmalar şikâyet değildir.
Geçmişin, geleceğe yazdığı son ihtarnamedir.