İLTİZAMDAN ÖZELLEŞTİRMEYE: ALTIN YUMURTLAYAN TAVUĞU KESMEK
Ben 50 yıllık esnaflık hayatımda şunu gördüm: Bir malı satarsan bir kere kazanırsın, ama o malı işletirsen her gün kazanırsın. Osmanlı'nın iltizam sistemi de böyleydi. Devlet "Ben vergiyi toplayamam, sen topla, bana şu kadarını getir, gerisi senin olsun" derdi. Bugün ise köprüleri, otoyolları, limanları "Sen işlet, bana şu kadarını ver, gerisi senin olsun" diyerek devrediyoruz. İsim değişti, oyun aynı.
İLTİZAM NEDİR? KISA VE ÖZ
İltizam, Osmanlı'da bir bölgenin vergi toplama hakkının, belirli bir bedel karşılığında ve belirli bir süre için, genellikle açık artırmayla bir kişiye (mültezime) kiralanmasıdır. Mültezim, devlete peşin para verir, sonra halktan vergiyi jandarma ile sopa dayak ile toplar. Aradaki fark onun kârıdır. Sistem, nakit sıkıntısı çeken devlet için kısa vade de pratik görünür ama uzun vadede halkı ezer, kaynağı kurutur.
GÜNÜMÜZÜN İLTİZAMCILARI KİMLER?
Gümüzde köprü ve otoyol özelleştirmelerinde karşımıza çıkan manzara şudur: Devlet, bir köprüyü yapıp işletme hakkını 20-25 yıllığına yabancı konsorsiyumlara devreder. Garanti edilen araç sayısı tutmazsa farkı devlet öder. Yani risk milletin sırtında, kâr şirketin kasasında. "Altın yumurtlayan tavuk kesilmez" derdi rahmetli annem. Ama bizimkiler tavuğu kesmekle kalmıyor, yumurtalarını bile başkasına peşkeş çekiyor.
💡 ESNAFIN TERAZİ TAŞI: Bir işletmeyi satarken sadece bugünkü değerine bakmayın. O işin 20 yıl sonra ne kazandıracağını hesaplayın. Eğer sattığınız mal, her yıl size gelir getiriyorsa, onu satmak yerine işletmeyi öğrenin. Çünkü sattığınız gün, o gelir de gider.
⚠ KAZIN AYAĞI: "Özelleştirme" kelimesi kulağa hoş gelir: verimlilik, rekabet, kalite... Ama gerçekte olan şudur: Devlet, borç batağına saplanınca elindeki değerli varlıkları yok pahasına satar. Alıcı, o varlığı işletir, kâr eder, ülkeye döviz getirmez, kârı yurt dışına transfer eder. Seçim döneminde "kaynak yarattık" diye sunulan bu satışlar, aslında gelecek nesillerin gelirini bugün harcamaktır.
KARŞILAŞTIRMA TABLOSU: İLTİZAM vs. ÖZELLEŞTİRME
| Özellik | Osmanlı İltizam Sistemi | Günümüz Özelleştirmeleri |
|---|---|---|
| Yöntem | Vergi toplama hakkının kiralanması | İşletme hakkının devri |
| Süre | 1-3 yıl (genellikle) | 20-49 yıl |
| Aktör | Mültezim (yerel güçlü kişi) | Yabancı/yerli konsorsiyum |
| Devlete Katkı | Peşin ödeme + yıllık pay | Peşin satış bedeli + garanti |
| Risk | Halkın üzerinde | Devlet garantisiyle milletin üzerinde |
| Uzun Vadeli Sonuç | Halkın fakirleşmesi, isyanlar | Kamu gelirinin azalması, dışa bağımlılık |
TARİH TEKERRÜR EDİYOR
Osmanlı'da iltizam sistemi, zamanla o kadar bozuldu ki, mültezimler halktan devletin istediğinin kat kat fazlasını topladı. Fakir köylü toprağını satmak zorunda kaldı, eşkıyalık arttı, devlet vergi toplayamaz oldu.
Bugün de benzer bir tablo: Köprüden geçen araç sayısı garantisi tutmuyor, devlet farkı ödüyor, o para nereden geliyor? Milletin vergisinden. Yani biz, kendi köprümüzden geçemediğimiz gibi, bir de başkasının kârını garanti ediyoruz.
EMPERYALİST OYUNUN PARÇASI MI?
Bir ülkenin stratejik varlıklarını, seçim döneminde kaynak yaratmak uğruna yabancı şirketlere devretmek... Bana göre bu, vatana ihanetin ta kendisidir. Çünkü bu varlıklar sadece beton ve demir değil; bir milletin bağımsızlığının, egemenliğinin sembolüdür.
Köprüyü işleten yabancı şirket, istediği zaman fiyatı artırır, istediği zaman hizmeti kısar. Senin söz hakkın kalmaz. Tıpkı Osmanlı'nın son döneminde Duyun-ı Umumiye'ye borçlarını ödeyemeyip vergi gelirlerini teslim etmesi gibi.
HİKMETLİ KAPANIŞ: TAVUĞUN HİKÂYESİ
Köyün birinde bir adamın altın yumurtlayan bir tavuğu varmış. Adam her gün bir altın yumurta alır, satar, geçinirmiş. Ama bir gün sabırsızlanmış: "Ben bu tavuğu kesersem, içindeki bütün altınları bir kerede alırım" demiş. Tavuğu kesmiş. İçinden hiçbir şey çıkmamış. Ne altın, ne yumurta. Aç kalmış, pişman olmuş. İşte milletin köprüleri, otoyolları, limanları o tavuktur. Onları kesmek yerine işletmeyi öğrenmek, gelecek nesillere de yumurta bırakmak demektir.
SSS – SIKÇA SORULAN SORULAR
İltizam sistemi tam olarak neydi?
İltizam, Osmanlı'da devletin vergi toplama hakkını belirli bir süre için açık artırmayla bir kişiye kiralamasıdır. Mültezim denilen bu kişi, devlete peşin para verir, sonra halktan vergiyi toplayıp kâr ederdi.
Günümüzdeki özelleştirmeler iltizamla nasıl benzeşir?
Her ikisinde de kamuya ait bir gelir kaynağı, özel bir aktöre devredilir. Devlet peşin para alır, ancak uzun vadeli gelirden mahrum kalır. Risk ve sorumluluk ise halkın üzerinde kalır.
Özelleştirme her zaman kötü müdür?
Hayır, ancak stratejik varlıkların, doğal tekellerin ve kamu hizmetlerinin yabancı şirketlere devri, uzun vadede ülke egemenliğini zedeler. Şeffaf olmayan, seçim yatırımı amaçlı satışlar ise açıkça zararlıdır.
Altın yumurtlayan tavuk metaforu neyi anlatır?
Bir gelir kaynağını bir kere satmak yerine, onu işletmeye devam etmenin daha kârlı olduğunu anlatır. Tavuğu kesmek, kısa vadeli kazanç için uzun vadeli geliri yok etmektir.
Bu tür özelleştirmeler neden vatana ihanet olarak nitelendiriliyor?
Çünkü bir milletin ortak malı olan stratejik varlıkların, seçim döneminde kaynak yaratmak için yabancı şirketlere devredilmesi, gelecek nesillerin haklarının gasp edilmesi ve ülke bağımsızlığının zedelenmesi anlamına gelir.
------
Üstüne bir de utanmadan, geçişi bana parayla sattın.
Ne ballı düzen, ne bulunmaz iş, alkış tutayım mı sana?
Millet gişede kuyrukta, sen dolar sayacaksın kasada.
Kasa boşaldı mı, seçim mi geldi, sat gitsin köprüyü hemen,
Bugün sen oy topluyorsun, borcu torun ödeyecek neden?
Adına özelleştirme demişsin, cilalı bir kılıf takmışsın,
Ben anlarım, düpedüz milletin malını peşkeş yapmışsın.
O eski masalda, geçenden kırk, geçmeyenden seksen alır,
Şimdikinde anlaşma var, hiç geçmesen de hazineden alır.
Ne güzel düzen, ne alâküllah iş, bayıldım doğrusu,
Millet gişede bekler, beyler dolarla toplar doğrusunu.
Seçim geldi mi yetmez kasa, sat gitsin köprüyü, yolu,
Yarın torun ödeyecek, bugün sen topluyorsun oyu.
Buna özelleştirme diyorlar, ben derim emanete ihanet,
Kendi evini kiraya verip, sokakta yatanın adıdır sefalet!
Ey Deli Dumrul'un kravatlı, bavullu torunları,
Boğaz sizin değil, bu milletin alın teri kurumları.
O altın kafes elbet kırılacak, o terazi bir gün düzelecek,
Ve bu köprüler, bu yollar, yine gerçek sahibine dönecek.
KENDİME YAZILARIM
🔍 BENİ GOOGLE'DA BUL© 2026 | "Altın yumurtlayan tavuk kesilmez, emanet satılmaz."
Yorum Gönder